agorafobi: "kaçamıyorum, yardım yok, sıkıştım kaldım"

Agorafobi, kelime anlamı olarak Yunanca "agora" (pazar yeri/meydan) ve "phobos" (korku) kelimelerinden türemiştir. Ancak modern psikolojide bu durum sadece açık alanlardan korkmak değil, "kaçmanın zor olabileceği veya yardım alınamayacağı alanlarda bulunma kaygısı" olarak tanımlanır.

Agorafobinin kökenlerini üç ana başlıkta inceleyebiliriz:

1. Evrimsel ve Biyolojik Kökenler

Eski atalarımız için korunmasız, açık ve geniş alanlar yırtıcı hayvanlara karşı savunmasız kalmak anlamına geliyordu.

• Hayatta Kalma İçgüdüsü: Agorafobi, aslında ilkel bir korunma mekanizmasının (güvenli mağarada/yuvada kalma isteği) modern dünyada aşırı duyarlı hale gelmesidir.

• Genetik Faktörler: Araştırmalar, panik bozukluk ve agorafobiye yatkınlığın genetik bir bileşeni olduğunu göstermektedir. Aile geçmişinde kaygı bozukluğu olan bireylerde görülme olasılığı daha yüksektir.

• Beyin Yapısı: Amigdala (beynin korku merkezi) ve hipokampus arasındaki iletişimin hassas olması, kişinin çevresel tehditleri olduğundan daha büyük algılamasına neden olabilir.

2. Psikolojik ve Travmatik Kökenler

Agorafobi genellikle tek başına ortaya çıkmaz; çoğu zaman bir panik atak deneyimiyle tetiklenir.

• Öğrenilmiş Korku: Kişi halka açık bir yerde (otobüs, market, kalabalık cadde) panik atak geçirdiğinde, beyin bu mekanı "tehlikeli" olarak kodlar. Bir sonraki sefer o mekana gitmekten kaçınır ve bu kaçınma davranışı zamanla genişleyerek agorafobiye dönüşür.

• Bağlanma Teorisi: Çocukluk döneminde yaşanan ayrılık kaygısı veya güvensiz bağlanma figürleri, yetişkinlikte dış dünyayı "tekinsiz" algılamaya yol açabilir.

• Kontrol Kaybı Korkusu: Kişinin kendi bedeni veya çevresi üzerindeki kontrolünü kaybedeceği düşüncesi (bayılma, rezil olma, kalp krizi geçirme korkusu) temel tetikleyicidir.

3. Tarihsel ve Etimolojik Köken

Psikiyatri literatürüne girişi nispeten yenidir:

• Carl Westphal (1871): Terim ilk kez Alman psikiyatrist Carl Westphal tarafından kullanılmıştır. Westphal, bazı hastalarının Berlin'in geniş meydanlarından geçerken yaşadığı yoğun kaygıyı gözlemlemiş ve buna "pazar yeri korkusu" adını vermiştir.

• Modern Tanım: 20. yüzyılın ortalarına kadar sadece bir semptom olarak görülse de, günümüzde panik bozuklukla ilişkili veya ondan bağımsız bir kaygı bozukluğu olarak sınıflandırılmaktadır.

Özetle

Agorafobi, aslında mekanın kendisinden değil, o mekanda yaşanabilecek çaresizlik hissinden duyulan korkudur. Kişi evi "güvenli kale" olarak görürken, dış dünyayı yardıma erişimin imkansız olduğu bir risk alanı olarak kodlar.